Sąd orzeka ubezwłasnowolnienie jedynie wtedy, gdy osoba ubezwłasnowolniana potrzebuje realnie pomocy, gdyż z uwagi na swój stan nie ma możliwości samodzielnego funkcjonowania. Nie orzeka ubezwłasnowolnienia, jeżeli jest ono niecelowe, a zatem nie ma znaczenia z punktu widzenia interesu osoby ubezwłasnowolnianej.
Będzie tak w wypadku, gdy dana osoba ze względu na swój stan psychiczny czy fizyczny w ogóle nie dokonuje czynności prawnych albo dokonuje ich w niewielkim zakresie, chociażby jedynie w drobnych bieżących sprawach życia codziennego i nie istnieje obawa, że dokona czynności innego rodzaju, albo w sferze swej aktywności żadnej pomocy nie potrzebuje (zob. P. Księżak, Komentarz do art. 16, [w:] K. Osajda, Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2015).
Ustawodawca nie wprowadza rozróżnienia rodzaju spraw, w których osoba ubezwłasnowolniona potrzebuje pomocy, co prowadzi do wniosku – lege non distinguente – iż są to zarówno sprawy o charakterze faktycznym i prawnym, zarówno majątkowe, jak i osobiste. W związku z tym w ramach postępowania dowodowego konieczne jest wyjaśnienie, w jakich konkretnych sprawach osobie, co do której złożono wniosek o jej ubezwłasnowolnienie potrzebna jest pomoc.
Potrzeba pomocy
Nie można poprzestać na ogólnym stwierdzeniu o potrzebie pomocy, gdyż nieodzowne jest określenie rzeczywistego i konkretnego jej zakresu. Niewątpliwie istotna jest ocena sytuacji osoby, wobec której toczy się postępowanie o ubezwłasnowolnienie całkowite – nie tylko jej stanu psychicznego (rodzaju choroby i stopnia jej nasilenia), ale też sytuacji życiowej (skąd bierze środki na utrzymanie, jak daje sobie radę w zwykłych sprawach życia codziennego, czy posiada rodzinę mogącą jej zapewnić faktyczną pomoc i opiekę) (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 16 kwietnia 2010 r., sygn. akt IV CSK 470/09, Biul.SN 2010/5/15)
Ubezwłasnowolnienie całkowite
W judykaturze i dość już często w orzecznictwie sądów powszechnych przyjęto zatem tak stosować i wykładać art. 13 k.c., aby w świetle powyższego zastrzeżenia, brać pod uwagę konieczność ochrony osoby, której postępowanie dotyczy, w sposób określony w konwencji. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 13 grudnia 2018 r., V CSK 601/17, Lex, Legalis – rozważając znaczenie Konwencji w sprawie o ubezwłasnowolnienie – wskazał, że ubezwłasnowolnienie całkowite, którego orzeczenie prowadzi do pozbawienia zdolności do czynności prawnych, powinno być stosowane jedynie wtedy, gdy osoba dotknięta chorobą psychiczną lub innymi zaburzeniami nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem i przez możliwie najkrótszy czas.
Przesłanką niewystarczającą do orzeczenia ubezwłasnowolnienia całkowitego
Jak stwierdził Sąd Najwyższy w postanowieniu z 6 września 2017 r., I CSK 331/17, Lex, Legalis) istnienie choroby psychicznej lub innej wskazanej w art. 13 § 1 k.c. przyczyny nie jest przesłanką wystarczającą do orzeczenia ubezwłasnowolnienia całkowitego i musi jej jeszcze towarzyszyć powiązana z tymi przyczynami niemożność kierowania swoim postępowaniem przez osobę fizyczną, a przez pojęcie „niemożność” rozumie się brak świadomego kontaktu z otoczeniem oraz brak możliwości intelektualnej oceny swojego zachowania i wywołanych w nim następstw.
Wszelkie próby rozszerzania przesłanek ubezwłasnowolnienia z art. 13 k.c. co do zasady są nieuprawnione, a zatem nie jest dopuszczalne aby dobro rodziny lub innych osób czy instytucji było uwzględniane przy rozstrzygnięciu o ubezwłasnowolnieniu. Może za tym przemawiać tylko dobro osoby z niepełnosprawnością wywołaną chorobą psychiczną, niedorozwojem umysłowym czy innego rodzaju zaburzeniem psychicznym i to tylko wówczas, gdy nie ma ona możliwości kierowania swoim postępowaniem (por. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 18 kwietnia 2018 r., IV CSK 587/17 Lex, Legalis).
Ubezwłasnowolnienie częściowe
Zgodnie z art. 16 § 1 k.c. osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Stosownie do § 2 wyżej przytoczonego przepisu, dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratelę [zob. – postanowienie Sąd Okręgowy w Warszawie z 2024-06-20 I Ns 36/23].
Ubezwłasnowolnienie częściowe ma charakter fakultatywny, a sąd uwzględniając całokształt sytuacji życiowej i rodzinnej osoby mającej ograniczoną zdolność do prowadzenia swoich zwykłych spraw ocenia czy ubezwłasnowolnienie częściowe jest celowe. Ponieważ ubezwłasnowolnienie częściowe stanowi poważną ingerencję w sferę dóbr osobistych jednostki, jego orzeczenie stanowić musi najlepsze, optymalne ukształtowanie sytuacji życiowej osoby fizycznej.
Pozostawienie możności samodzielnego prowadzenia swoich spraw może być korzystniejsze
Nawet pomimo zaistnienia przesłanek takiego ubezwłasnowolnienia sąd może nie ubezwłasnowolnić osoby chorej, jeżeli ubezwłasnowolnienie w większym stopniu osłabiło pozycję tej osoby, niż przyniosło jej pomoc. Sąd Najwyższy wskazał, że niekiedy pozostawienie możności samodzielnego prowadzenia swoich spraw może być korzystniejsze od pomocy kuratora (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 1974 r., sygn. akt: I CR 8/74, z dnia 28 września 1999 r., sygn. akt: II CKN 269/99).
Ubezwłasnowolnienie częściowe
Ubezwłasnowolnienie częściowe ma na celu ochronę interesu osobistego lub majątkowego osoby fizycznej oraz interesu jej otoczenia (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1969 r., sygn. akt: I CR 132/68). Celem omawianej instytucji jest ochrona interesów osoby chorej, a nie interesów władz i nie może obracać się przeciwko osobie chorej (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 1968 r., sygn. akt: II CR 70/68).
Przesłanki ubezwłasnowolnienie
Art. 16 § 1 k.c. określa dwie pozostające ze sobą w związku przesłanki ubezwłasnowolnienia częściowego, których ziszczenie się stanowi podstawę jego zastosowania. Pierwsza przesłanka jest związana z ustaleniem konkretnego rodzaju zaburzenia psychicznego, którym dotknięta jest dana osoba.
Drugą przesłanką orzeczenia o częściowym ubezwłasnowolnieniu jest stwierdzenie, że osobie cierpiącej na ustalone zaburzenie psychiczne jest potrzebna pomoc do prowadzenia jej spraw. (zob. postanowienie Sąd Okręgowy w Warszawie z 2024-06-20 I Ns 36/23)
Właściwe rozumienie pojęcia „pomocy do prowadzenia spraw” jest istotne dla sprecyzowania zakresu ustaleń stanowiących wymaganą podstawę zastosowania art. 16 § 1 k.c. „Prowadzenie spraw” jest w judykaturze rozumiane szeroko i obejmuje się nim czynności prawne i faktyczne, sprawy zarówno majątkowe, jak i osobiste. Zasadnicze znaczenie ma ustalenie przez sąd rzeczywiście istniejącego zakresu spraw wymagających decyzji i czynności danej osoby ( zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 1972 r., sygn. akt: II CR 48/72).
Nie można poprzestać na ogólnym stwierdzeniu o potrzebie pomocy
Konieczne jest wyjaśnienie, w jakich konkretnych sprawach osobie tej potrzebna jest pomoc. Innymi słowy, nie można poprzestać na ogólnym stwierdzeniu o potrzebie pomocy, gdyż nieodzowne jest określenie rzeczywistego i skonkretyzowanego jej zakresu. Orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu częściowym winno być poprzedzone ustaleniem, w prowadzeniu, jakich konkretnie spraw potrzebna jest pomoc osobie cierpiącej na chorobę psychiczną lub inne zaburzenia psychiczne.
Istotne skomplikowanie problemów natury medycznej
W kontekście zarysowanych kwestii dowodowych (tak charakterystycznych dla spraw o ubezwłasnowolnienie) uwzględnić również należy aspekt istotnego skomplikowania problemów natury medycznej, które występują w tego typu sprawach. Nie można na wnioskodawcę, a tym bardziej na uczestnika postępowania (którego wniosek dotyczy), nakładać ciężaru znajomości i zastosowania przesłanek medycznych. Ponadto stan osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, determinuje przecież rodzaj ubezwłasnowolnienia (co uwypukla relacja art. 13 i 16 k.c.).
Potrzeba wskazywania we wniosku o ubezwłasnowolnienie rodzaju ubezwłasnowolnienia
W konsekwencji nie zachodzi potrzeba wskazywania we wniosku o ubezwłasnowolnienie rodzaju ubezwłasnowolnienia. Brak konieczności określenia rodzaju ubezwłasnowolnienia we wniosku o ubezwłasnowolnienie nie wpływa negatywnie na zakres gwarancji procesowych przyznanych osobie, której dotyczy wniosek. Tyczy się to właśnie: obowiązku przeprowadzenia rozprawy (art. 555 k.p.c.); możliwości wydania postanowienia o zaniechaniu doręczenia pism sądowych, wezwania lub wysłuchania osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie (art. 556 § 1 k.p.c.); konieczności ustanowienia kuratora w celu ochrony w toku postępowania praw osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie (art. 556 § 2 k.p.c.); zarządzenia o przesłaniu sądowi opiekuńczemu odpisu prawomocnego postanowienia o ubezwłasnowolnieniu (art. 558 § 1 k.p.c.); zawiadomienia sądu opiekuńczego o potrzebie ustanowienia kuratora (art. 558 § 2 k.p.c.); uprawnienia do zaskarżania postanowienia o ubezwłasnowolnieniu przez samego ubezwłasnowolnionego (art. 560 k.p.c.). Istotna, w kontekście analizowanej kwestii, jest gwarancja procesowa określona w art. 560(1) k.p.c.
Pojęcie zdolności do samodzielnego złożenia wniosku
Wskazano w nim, że w sprawach o ubezwłasnowolnienie, o uchylenie oraz zmianę ubezwłasnowolnienia sąd może ustanowić dla osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie lub dla osoby ubezwłasnowolnionej, adwokata lub radcę prawnego z urzędu, nawet bez jej wniosku, jeżeli osoba ta ze względu na stan zdrowia psychicznego nie jest zdolna do złożenia wniosku, a sąd uzna udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie za potrzebny. Jednocześnie trzeba zaakcentować, że pojęcie zdolności do samodzielnego złożenia wniosku w rozumieniu art. 5601 k.p.c. należy rozumieć szerzej niż tylko samo sporządzenie i wniesienie pisma inicjującego postępowanie – należy uznać, że obejmuje ono także możliwość jego popierania przed sądem (postanowienie SN z 30 czerwca 2022 r., II CSKP 1377/22). Zatem, w świetle wszystkich przywołanych gwarancji procesowych, nie chodzi jedynie o właściwe sporządzenie wniosku (nawet gdyby miał on zawierać rodzaj wnioskowanego ubezwłasnowolnienia), ale o właściwy poziom ochrony prawnej osoby, której III CZP 41/24 dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie (lub osoby ubezwłasnowolnionej) w toku całego postępowania, aż do wydania postanowienia kończącego postępowanie w sprawie. Tak skonstruowane przepisy dotyczące postępowania w sprawach o ubezwłasnowolnienie prowadzą ostatecznie do skoncentrowania uwagi na postanowieniu rozstrzygającym co do istoty sprawy.
Określenie powodu ubezwłasnowolnienia
Dopiero w postanowieniu o ubezwłasnowolnieniu (które ma charakter konstytutywny – postanowienie SN z 3 grudnia 1971 r., III CRN 361/71) sąd orzeka czy ubezwłasnowolnienie jest całkowite, czy częściowe i z jakiego powodu zostaje orzeczone. Wprowadzenie formalnego wymogu określenia powodu ubezwłasnowolnienia (przy jednolitości literalnej przesłanek z art. 13 i 16 k.c. – choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomani), potwierdza pogląd, iż dopiero ten etap postępowania pozwala na rozstrzygnięcie czy ubezwłasnowolnienie jest całkowite, czy częściowe (por. również postanowienia SN: z 2 marca 1964 r., II CR 340/63; z 30 maja 1968 r., I CR 175/68; z 6 stycznia 1977 r., IV CR 556/76; z 16 kwietnia 2010 r., IV CSK 470/09). W konsekwencji, dla treści tego właśnie rozstrzygnięcia nie może mieć znaczenia rodzaj ubezwłasnowolnienie. ubezwłasnowolnienia wskazany we wniosku o ubezwłasnowolnienie. Jako swoistego rodzaju wyjątek, w toku tak prowadzonego wywodu, może być postrzegany art. 559 § 1 k.p.c., zgodnie z którym sąd uchyli ubezwłasnowolnienie, gdy ustaną przyczyny, dla których je orzeczono; uchylenie może nastąpić także z urzędu.
Ponadto według art. 559 § 2 k.p.c. sąd może w razie poprawy stanu psychicznego ubezwłasnowolnionego zmienić ubezwłasnowolnienie całkowite na częściowe, a w razie pogorszenia się tego stanu – zmienić ubezwłasnowolnienie częściowe na całkowite. Ustawodawca nie przesądził jednak, czy zmiana, o której mowa w treści powołanego przepisu, nastąpić może również z urzędu, czy wymaga wniosku osoby uprawnionej [zob. Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2025 r., sygn. akt III CZP 41/24].
Kancelaria Prawna Sosnowiec
Kancelaria Prawna Sosnowiec, Adwokat Sosnowiec, Prawnik Sosnowiec, prowadzi sprawy o ubezwłasnowolnienie. Oferujemy kompleksową pomoc prawną z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego, cywilnego. Poprowadzimy dla Państwa sprawy o ubezwłasnowolnienie.
Zapraszamy na konsultacje z adwokatami, radcami prawnymi, prawnikami w Kancelarii prawnej w Sosnowcu.
Kancelaria Prawna mieści się przy ul. Sucha 33 w Sosnowcu. Do kancelarii można dojechać komunikacją miejska miasta Sosnowiec