Niegodność dziedziczenia nie następuje ipso iure, uznanie za niegodnego wymaga orzeczenia sądowego stwierdzającego, że określony spadkobierca został uznany za niegodnego (art. 928 § 1 k.c.). Orzeczenie takie ma charakter konstytutywny, stwierdzenie niegodności następuje w chwili uprawomocnienia się orzeczenia, z tym że działa ono ex tunc, gdyż spadkobierca niegodny zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 928 § 2 k.c.). (zob. postanowienie SN z dnia 03.02.20212 r., sygn.. akt I CZ 9/12)
Przesłanki niegodności dziedziczenia
Artykuł 928 k.c. przyjmuje natomiast konstrukcję, zgodnie z którą niegodność dziedziczenia nie następuje z mocy samego prawa. Do jej stwierdzenia niezbędne jest konstytutywne orzeczenie sądowe, które ma skutek ex tunc. Niegodny traktowany jest tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 928 § 2 KC), czyli nie istniał w chwili śmierci spadkodawcy. Oznacza to wykluczenie go od dziedziczenia zarówno na podstawie ustawy, jak i na podstawie testamentu, oraz pozbawienie go prawa do zachowku
Artykuł 928 k.c. przyjmuje konstrukcję, na podstawie której niegodność dziedziczenia nie następuje z mocy samego prawa. Do stwierdzenia niegodności niezbędne jest prawomocne konstytutywne orzeczenie sądowe, w którego sentencji niegodny będzie wyłączony od dziedziczenia (zob. za wielu J. Gwiazdomorski, Glosa do uchw. SN z 10.5.1967 r., III CZP 31/67, NP 1968, Nr 6, s. 1038 i 1040 oraz J.S. Piątowski, A. Kawałko, H. Witczak, w: System PrPryw, t. 10, 2015, s. 191, Nb 126; rozwiązanie to krytykuje de lege lata M. Wilejczyk, Cywilnoprawne znaczenie, s. 107).
Osobna niegodna dziedziczenia
Za niegodną dziedziczenia może być uznana osoba, która w danej sytuacji dziedziczyłaby jakąkolwiek korzyść majątkową po spadkodawcy (beneficjent spadku – zazwyczaj będący spadkobiercą). Jest to niezależne od tego, czy po spadkodawcy dochodzi do dziedziczenia testamentowego, czy do dziedziczenia ustawowego. a niegodnego może być uznana jedynie ta osoba, która dziedziczy w danej sytuacji po danym spadkodawcy, a nie osoba, która jest spadkobiercą tej osoby (por. uchw. SN z 11.7.1973 r., III CZP 38/73, OSNCP 1974, Nr 3, poz. 43). Jest tak nawet wówczas, jeżeli pierwotnie powołany do spadku spadkobierca umrze, a taka osoba mająca być uznana za niegodną miałaby mieć w stosunku do danego spadkodawcy pozycję transmitariusza (por. Księżak, Prawo spadkowe, 2017, Nb 105 oraz podany tam przykład obrazujący tę sytuację). Skutki niegodności dotyczą wyłącznie samego niegodnego i nie rozciągają się na jego zstępnych. Mogą więc oni zarówno dziedziczyć po spadkodawcy, jak i ewentualnie być uprawnieni do zachowku po nim (por. B. Rystwej-Markiewicz, Niegodność dziedziczenia, s. 97 oraz Księżak, Prawo spadkowe, 2017, Nb 105)
Przesłanki niegodności powinny być interpretowane ściśle
Wskazane w ustawie przesłanki niegodności powinny być interpretowane ściśle. Stąd niedopuszczalne jest stosowanie art. 928 § 1 k.c., nawet w drodze ostrożnej analogii, do stanów faktycznych podobnych do wymienionych w tym przepisie bez względu na stopień ich podobieństwa. Niegodność dziedziczenia „występuje w sytuacjach wyjątkowych, kiedy postępowanie spadkobiercy jest tak dalece naganne, iż uzasadnia odsunięcie go od dziedziczenia po określonym spadkodawcy i traktowanie tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 928 § 2 k.c.). Stąd możliwość uznania spadkobiercy za niegodnego występuje w sytuacjach enumeratywnie wymienionych w kodeksie cywilnym. Inne zachowania spadkobiercy, nawet, jeżeli mogłyby być oceniane ujemnie z punktu widzenia ogólnie przyjętych obyczajów, nie mogą stanowić wystarczającej podstawy do zastosowania tak daleko idącej sankcji”. (vide: H. Witczak [w:] K.c. Komentarz pod red. M. Fras i M. Habdas; źródło: LEX Omega)
W orzecznictwie podkreśla się, że przesłanka uznania za niegodnego dziedziczenia w postaci podstępnego działania spadkobiercy może być spełniona tylko wtedy, gdy spadkodawca sporządza lub odwołuje testament wbrew swojej rzeczywistej woli.
Ustalenie rzeczywistego zamiaru spadkodawcy jest jednak niemożliwe, gdy sporządzając testament spadkodawca pozostawał w stanie wyłączającym świadome podjęcie takiej decyzji (Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 18.12.2014 r., VI ACa 304/14, LEX nr 1733758).Sam fakt sporządzenia testamentu w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, nie może być utożsamiany z podstępnym nakłonieniem do sporządzenia czy odwołania testamentu.
Wadliwość oświadczenia woli wynikająca z braku zdolności testowania
Fakty te mogą ze sobą współistnieć, ale wadliwość oświadczenia woli wynikająca z braku zdolności testowania, sama z siebie nie dowodzi podstępu. Jak wynika z ustalonego stanu faktycznego, w chwili sporządzenia testamentu z dnia 26 stycznia 2015 r., spadkodawczyni była w stanie wyłączającym świadome i swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli. Samo ustalenie tego faktu nie może jednak świadczyć o podstępnym nakłanianiu spadkodawczyni do sporządzenia nowego testamentu.
Ciężkie przestępstwo wobec spadkodawcy
Dokonując wykładni pojęcia „ciężkiego przestępstwa” wskazać należy, że w ustawodawstwie cywilnym, jak i karnym nie funkcjonuje żadna jego ścisła definicja, pozwalająca na jednoznaczne dokonanie kwalifikacji danego czynu w tej kategorii. Zwrot ten jako nieostry, niedookreślony pozostawia sądowi pewną swobodę interpretacyjną, pozwalając na kwalifikację danego zachowania w zależności od kontekstu konkretnego przypadku. W doktrynie wskazuje się, iż „(…) o tym, czy umyślne przestępstwo przeciwko spadkodawcy może być potraktowane jako ciężkie przestępstwo, decydują okoliczności konkretnego przypadku z uwzględnieniem przede wszystkim nasilenia złej woli sprawcy i dotkliwości skutków takiego przestępstwa” (zob. F. Błahuta w: Kodeks Cywilny. Komentarz. Księga Czwarta. Spadki, Wydawnictwo Prawnicze W-wa 1972 r., s. 1838).
Cechy przestępstwa ciężkiego
Oceniając, czy przestępstwo ma cechy przestępstwa ciężkiego w rozumieniu art. 928 § 1 k.c., sąd powinien brać pod uwagę rodzaj dokonanego przez sprawcę czynu (kategorię przestępstwa) oraz, obok stopnia nasilenia złej woli, takie okoliczności, jak okrucieństwo, chęć poniżenia spadkodawcy, w sposób szczególnie dla niego dotkliwy (por. prof. dr hab. M. Pazdan w: Kodeks Cywilny. Komentarz, Tom III, Spadki pod red. K. Pietrzkowskiego. CH Beck W-Wa, 2013, s. 792).
W orzecznictwie do czynów karalnych zasługujących na opatrzenie przymiotnikiem „ciężkie” zalicza się: przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu (art. 148-162 k.k.), przeciwko wolności spadkodawcy (art. 189-193 k.k.), przeciwko wolności seksualnej i obyczajności (art. 197- 205 k.k.), przeciwko rodzinie i opiece (art. 206-211a k.k.) oraz przeciwko czci i nietykalności cielesnej (art. 212-217a k.k.) (por.: Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 10 kwietnia 2013 r., I ACa 23/13, Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 14 czerwca 2000 r., I ACa 262/00).
Przepisy prawa karnego decydują o tym, czy dane przestępstwo uznane zostało za umyślne, natomiast ocena, czy powinno być one zakwalifikowane jako „ciężkie” należy do sądu cywilnego (zob. F. Błahuta w: Kodeks Cywilny. Komentarz. Księga Czwarta. Spadki, Wydawnictwo Prawnicze W-wa 1972 r., s. 1838).
Przepis art. 928 § 1 pkt 1 k.c. wymaga, aby przestępstwo uzasadniające niegodność dziedziczenia było przestępstwem ciężkim. Według w zasadzie jednolitego poglądu doktryny i orzecznictwa ocena zachowania spadkobiercy z punktu widzenia popełnienia przestępstwa powinna być dokonywana na podstawie przepisów prawa karnego (Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 19 grudnia 2014 r., I ACa 787/14, LEX nr 1621091).
Katalog ciężkich przestępstw
Katalog ciężkich przestępstw, których popełnienie może być przesłanką do uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia nie jest ograniczony wyłącznie do przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu spadkodawcy. Zgodnie z dominującym w doktrynie poglądem, przyczyną niegodności dziedziczenia mogą być również przestępstwa przeciwko mieniu. Jednocześnie w orzecznictwie wskazuje się, że za niegodną dziedziczenia może być uznana osoba, która dopuszcza się wobec spadkodawcy czynu stanowiącego umyślne, ciężkie przestępstwo przeciwko jego mieniu, o ile jego konsekwencje godzą w podstawy egzystencji pokrzywdzonego (tak m.in. wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 2 października 2015 r. I ACa 396/15). Jako przykłady takich czynów w orzecznictwie wskazuje się m.in. spalenie domu, stanowiącego centrum życia spadkodawcy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2014 r., V CSK 109/13).Podkreślenia wymaga także, że przestępstwo spełniające powyższe wymagania musi być skierowane przeciwko spadkodawcy
Popełnienie najcięższego przestępstwa umyślnego
Popełnienie nawet najcięższego przestępstwa umyślnego skierowanego przeciwko osobie innej niż spadkodawca, nie będzie stanowiło podstawy do uznania spadkobiercy za niegodnego. Warunkiem jest, aby zachowanie sprawcy było szkodliwe względem spadkodawcy, co nie zawsze musi pokrywać się ze społeczną szkodliwością takiego czynu. (zob. wyrok z uzasadnieniem Sąd Okręgowy w Olsztynie z 2022-03-10, sygn. akt IX Ca 1487/21).
Kancelaria Prawna Sosnowiec
Kancelaria Prawna Sosnowiec, Adwokat Sosnowiec, Prawnik Sosnowiec, prowadzi sprawy o niegodność dziedziczenia. Oferujemy kompleksową pomoc prawną z zakresu prawa cywilnego, prawa spadkowego.
Kancelaria prowadzi sprawy cywilne. Adwokaci, radcowie prawni pomogą Państwu w sprawach cywilnych, karnych jak i sprawach spadkowych.