Zgodnie treścią z art. 926 § 1 k.c. powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu. Dziedziczenie ustawowe, co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób, które powołał, nie chce lub nie może być spadkobiercą (art. 926 § 2 k.c.).
W sprawie, opierając się na zapewnieniu spadkowym złożonym przez jednego ze spadkobierców, w którym uczestniczka wskazała, że spadkodawczyni nie pozostawiła testamentu, należy uznać, iż dziedziczenie po danym spadkodawcy odbywać się powinno w oparciu o przepisy ustawy. Zgodnie z art. 931 § 1 k.c. w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych po spadkodawcy.
Przyjęcie spadku
W myśl przepisu art. 1012 k.c. spadkobierca może bądź przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste), bądź przyjąć spadek z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza), bądź też spadek odrzucić. Zgodnie z przepisami art. 1015 § 1 i § 2 k.c. oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania, a brak oświadczenia spadkobiercy w terminie określonym w § 1 jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. W myśl przepisu art. 1018 § 3 k. c. oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku składa się przed sądem lub przed notariuszem.
Oświadczenie spadkobierców
Zgodnie z art. 1017 k.c. „Jeżeli przed upływem terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku spadkobierca zmarł nie złożywszy takiego oświadczenia, oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone przez jego spadkobierców (transmitariuszy).
Termin do złożenia tego oświadczenia nie może się skończyć wcześniej aniżeli termin do złożenia oświadczenia, co do spadku po zmarłym spadkobiercy”. Kodeks cywilny nie określa wprost początku biegu terminu do złożenia oświadczenia spadkowego w imieniu zmarłej osoby (transmitenta). Jest to zależne od jej stanu wiedzy, tj. bieg terminu rozpoczyna się z chwilą, gdy zmarły powziął wiedzę o swoim powołaniu do spadku, bądź jego następcy prawni taką wiedzę powzięli, nie wcześniej jednak niż z chwilą powzięcia wiadomości o swoim powołaniu do dziedziczenia po zmarłym spadkobiercy. T. jest uprawniony do złożenia dwóch oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Pierwsze z nich dotyczy spadku po transmitencie, drugie zaś spadku po spadkodawcy transmitenta (zob. postanowienie Sąd Okręgowy w Poznaniu z 2021-06-08, sygn. akt XV Ca 1279/20).
Odrzucenie spadku, a zachowek
W orzecznictwie Sądu Najwyższego problem konsekwencji prawnych odrzucenia spadku w kontekście uprawnienia do zachowku nie został – dotąd – podjęty wprost. Pojawiły się natomiast wypowiedzi zawierające spostrzeżenia niewątpliwie przydatne do jego rozstrzygnięcia.
Sąd Najwyższy wyroku z dnia 13 listopada 1990 r., III CRN 365/90 (OSNCP 1991, nr 10 – 11, poz. 136) podkreślił, że z istoty odrzucenia spadku (art. 1012 k.c.) wynika, że może ono odnieść skutek prawny określony w art. 1020 k.c. tylko wówczas, gdy składający takie oświadczenie dziedziczy spadek, a więc gdy jest spadkobiercą.
Oświadczenie o odrzuceniu spadku
W uchwale zaś z dnia 19 października 2018 r., III CZP 36/18 (OSNC 2018, nr 7-8, poz. 74) wskazał, że złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku przez osobę, w stosunku do której nie rozpoczął jeszcze biegu termin do dokonania tej czynności, określony w art. 1015 § 1 k.c., jest bezskuteczne.
Wyjaśnił przy tym, że oświadczenia o odrzuceniu spadku nie można skutecznie złożyć antycypująco, niejako na wypadek, że składająca je osoba stanie się spadkobiercą; w chwili składania tego oświadczenia musi już istnieć tytuł powołania do spadku i tytuł ten ma być wymieniony w treści składanego oświadczenia, przy czym jest to okoliczność obiektywna, a więc niezależnie od subiektywnego przekonania składającego oświadczenie. Oświadczenie złożone na podstawie, która nie zaistniała (np. złożone w odniesieniu do dziedziczenia na podstawie ustawy w sytuacji, w której dochodzi do dziedziczenia testamentowego), nie wywołuje skutków prawnych.
Również w uzasadnieniu uchwały z dnia 19 października 2017 r., III CZP 48.17 (OSNC 2018, nr 6, poz. 58) wyrażony został pogląd, że oświadczenie w przedmiocie nabycia spadku składane jest indywidualnie przez każdego spadkobiercę, w odniesieniu do konkretnej podstawy dziedziczenia, co może– w razie braku woli dojścia do dziedziczenia – wywoływać potrzebę kilkakrotnego jego składania. Ocena skuteczności przyjęcia lub odrzucenia spadku oraz zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych złożenia lub niezłożenia oświadczeń w tym przedmiocie, dokonywana jest w postepowaniu o stwierdzenie nabycia spadku lub o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.
Legitymacja do nabycia spadku
Z przytoczonych wypowiedzi wynika, że legitymację do złożenia skutecznego oświadczenia w przedmiocie nabycia spadku mają wyłącznie spadkobiercy, którzy dowiedzieli się o tytule swojego powołania, przy czym status tych spadkobierców podlega ocenie według kryteriów obiektywnych, a nie na podstawie ich subiektywnego przekonania.
Jeżeli zatem takie oświadczenie złożyła osoba nie będąca spadkobiercą – np. osoba należąca do kręgu spadkobierców ustawowych, nie mająca wiedzy o sporządzeniu testamentu powołującego do spadku inną osobę – to jej oświadczenie nie wywiera skutków prawnych; nie wpływa na określenie kręgu potencjalnie uprawnionych do dziedziczenia ustawowego, a w konsekwencji – uprawnionych do zachowku. Na rzecz tego poglądu przemawiają również inne ważkie argumenty.
Prawo do zachowku ma charakter osobisty i przysługuje ex lege konkretnej osobie. Uprawniony nie ma zatem możliwości dysponowania tym prawem; może jedynie – na zasadach ogólnych – dysponować roszczeniem o zapłatę zachowku. Przyjęcie odmiennego zapatrywania de facto przekreślałaby tę regułę i stanowiło przejaw ignorowania wyjątkowego charakteru norm regulujących prawo do zachowku, wymagającego ich ścisłej wykładni.
Oświadczenia o odrzuceniu spadku
Polskie prawo spadkowe nie zna instytucji odrzucenia prawa do zachowku, a taki w istocie charakter miałoby uznanie za ważne oświadczenia o odrzuceniu spadku, złożonego przez osobę z kręgu spadkobierców ustawowych spadkodawcy w przypadku dziedziczenia na podstawie testamentu. Oświadczenie takie z jednej strony nie mogłoby wyłączyć takiej osoby od nabycia spadku, z drugiej zaś – paradoksalnie – miałoby wpłynąć na zmianę kręgu hipotetycznych spadkobierców ustawowych, a w rezultacie kręgu uprawnionych do zachowku.(zob. Uchwała SN z dnia 23.10.2019 r., sygn. akt III CZP 23/19).
Kancelaria Prawna Sosnowiec
Kancelaria Prawna Sosnowiec, Adwokat Sosnowiec, Prawnik Sosnowiec, prowadzi sprawy spadkowe. Oferujemy kompleksową pomoc prawną z zakresu prawa spadkowego.
Kancelaria prowadzi sprawy o stwierdzenie nabycia spadku, zachowek. Adwokaci, radcowie prawni pomagają klientom w sprawach uznania testamentu za nieważny.
Poprowadzimy dla Państwa sprawy o dział spadku wraz ze zniesieniem współwłasności.
Zapraszamy na konsultacje z adwokatami, radcami prawnymi, prawnikami w Kancelarii Prawnej w Sosnowcu.